ابوظبی چگونه بیماری‌ها را پیش از بروز شناسایی می‌کند؟
آیشا لگه دلایل زیادی برای تردید داشت. این مدیر ۵۳ ساله حوزه منابع انسانی که ۳۰ سال پیش از بریتانیا به ابوظبی مهاجرت کرده بود، سابقه خانوادگی نگران‌کننده‌ای داشت؛ سرطان پستان در خانواده مادری و سرطان تخمدان در خانواده پدری. وقتی در دوران همه‌گیری کووید با برنامه ژنوم امارات آشنا شد، مطمئن نبود که می‌خواهد بداند در DNA او چه چیزی نهفته است. اما به‌عنوان مادر چهار فرزند، احساس کرد نمی‌تواند این موضوع را نادیده بگیرد.
او گفت: «اگر ناگهان از دنیا بروم، چه اطلاعاتی برای فرزندانم باقی می‌گذارم؟»
او تصمیم گرفت در این برنامه شرکت کند. تحلیل ژنومی نشان داد که او دارای جهش BRCA1 مرتبط با سرطان تخمدان است؛ خطری خاموش که بدون اطلاع با خود حمل می‌کرد. کلینیک کلیولند ابوظبی انجام عمل جراحی کاهش‌دهنده ریسک را توصیه کرد. سه هفته بعد، او این عمل را انجام داد و امروز سالم است.
داستان او نتیجه شانس نبود؛ بلکه حاصل نظامی بود که طی سال‌ها به‌صورت هدفمند ساخته شده بود؛ نظامی که بخش عمده آن برای بیمار قابل مشاهده نیست.
دیمیتریس مولاواسیلیس، مدیرعامل گروه M42: «همه این‌ها در پس‌زمینه اتفاق می‌افتد، در حالی که بیمار یک مسیر کاملاً عادی درمانی را طی می‌کند. بیماران نمی‌دانند داروی آنان با ساختار ژنتیکی‌شان تطبیق داده شده است. آن‌ها جریان داده‌ها را نمی‌بینند. تنها چیزی که می‌بینند، پزشک است.»
آنچه در پشت این مسیر عادی جریان دارد، به گفته مولاواسیلیس، یکی از بلندپروازانه‌ترین ساختارهای داده سلامت در جهان است. بیش از ۹۰۰ هزار ژنوم از طریق برنامه ژنوم امارات توالی‌یابی شده و مجموعه‌ای ایجاد کرده است که مسئولان آن را یکی از متنوع‌ترین پایگاه‌های ملی داده ژنومی در جهان توصیف می‌کنند. سوابق بالینی از طریق «ملفی» به یکدیگر متصل شده‌اند و M42 به‌عنوان متولی ۳.۹ میلیارد پرونده سلامت فعالیت می‌کند.
فاضلاب در سراسر ابوظبی با همکاری شورای کیفیت و انطباق ابوظبی در ۱۰۰ نقطه پایش آزمایش می‌شود؛ اقدامی که امکان شناسایی تهدیدهای بیماری‌های عفونی را پیش از رسیدن آن‌ها به بیمارستان‌ها فراهم می‌کند. هر نوزاد تازه‌متولدشده از نظر بیش از ۸۳۰ بیماری قابل درمان غربالگری می‌شود. همچنین ۲۲ هزار زوج، غربالگری ژنتیکی پیش از ازدواج را تکمیل کرده‌اند. فارماکوژنومیک، یعنی تطبیق دارو و دوز مصرفی هر بیمار با پروفایل ژنتیکی فردی او، اکنون از طریق همکاری میان M42 و Oracle Health به‌طور مستقیم در پرونده‌های الکترونیک سلامت و در نقطه ارائه خدمات درمانی ادغام می‌شود.
این نظام تاکنون به حوزه‌هایی وارد شده که بسیاری از شبکه‌های سلامت هنوز قادر به پرداختن به آن نیستند. مطالعه‌ای بر روی ۵۰۰ هزار ژنوم همراه با داده‌های بالینی، پارامترهای ژنتیکی مرتبط با نابینایی پیشرونده را شناسایی کرد. کودکی با جهش RPE65، ژن‌درمانی دریافت کرد که به حفظ بینایی او کمک کرد.
مولاواسیلیس گفت: «شما در نوزاد از بیماری پیشگیری می‌کنید؛ در مرحله پیش از ازدواج مداخله می‌کنید؛ از طریق فارماکوژنومیک درمان را شخصی‌سازی می‌کنید و پیش از وقوع بیماری آن را پیش‌بینی می‌کنید تا اقدام کنید. به این ترتیب، جمعیتی سالم‌تر و جوامعی فراگیرتر ایجاد می‌کنید و هزینه مراقبت درمانی را کاهش می‌دهید.»
برای پزشکانی که در مراکز M42 فعالیت می‌کنند، این تغییر از هم‌اکنون قابل مشاهده است؛ هرچند بیماران به‌ندرت متوجه آن می‌شوند. یک پلتفرم بالینی مبتنی بر هوش مصنوعی که اکنون در کلینیک کلیولند ابوظبی، دانة الإمارات و HealthPoint در حال آزمایش است، به پزشکان اجازه می‌دهد کل پرونده پزشکی بیمار را با زبان طبیعی جست‌وجو کنند، خلاصه‌های مشاوره را به‌صورت لحظه‌ای دریافت کنند، کدگذاری بالینی را به‌طور خودکار انجام دهند و در جریان ویزیت، توصیه‌های فارماکوژنومیک را به‌صورت گفتاری دریافت کنند.
مولاواسیلیس گفت: «شما به عربی، انگلیسی یا هر زبان دیگری که نیاز داشته باشید سؤال می‌پرسید. سیستم، مشاوره را خلاصه می‌کند، تشخیص‌ها را کدگذاری می‌کند، استانداردهای مراقبت را بازیابی می‌کند و بر اساس پروفایل ژنتیکی بیمار درباره دارو توصیه می‌دهد. همه چیز بدون جابه‌جایی میان سیستم‌ها یا باز کردن پرونده‌ها در دسترس شماست. وقت خود را با بیمار می‌گذرانید، نه با صفحه نمایش.»
در حالی که M42 این پلتفرم را آزمایش می‌کند، مولاواسیلیس به‌روشنی بر مرزی تأکید دارد که این فناوری از آن عبور نخواهد کرد.
او گفت: «در نهایت پزشک تصمیم می‌گیرد و معاینه را تأیید می‌کند. هوش مصنوعی یک شریک بالینی است، نه جایگزین. ما پزشک هوش مصنوعی توسعه نداده‌ایم و این چیزی نیست که در حال ساخت آن باشیم.»
فاصله میان ابوظبی و نظام‌های سلامت مشابه در دیگر نقاط جهان برای مولاواسیلیس در مجمع اقتصادی دلفی در یونان روشن شد؛ جایی که او در نشستی درباره آینده مراقبت‌های سلامت شرکت کرده بود.
او گفت: «در بخش‌هایی از اروپا، تازه یک پلتفرم قابل همکاری برای جمع‌آوری داده‌های سلامت، شبیه ملفی، راه‌اندازی کرده‌اند. آن‌ها داده ژنومی ندارند. سوابق بالینی محدودی دارند و اکنون در تلاش‌اند بفهمند با آن‌ها چه کنند. من در آن نشست گفتم: این همان کاری است که ما طی سال‌های گذشته انجام می‌دادیم. باورش برای آن‌ها دشوار بود. هرچه می‌گفتم برایشان آینده‌نگرانه به نظر می‌رسید.»
یکی از چهره‌های ارشد یک آزمایشگاه تحقیقاتی در آمریکا نیز به ابوظبی سفر کرده و بدون اطلاع از آنچه در این شهر وجود داشت، پیشنهاد همکاری احتمالی در زمینه تحقیقات ژنومی را مطرح کرده بود. مولاواسیلیس آن گفت‌وگو را چنین به یاد می‌آورد:
او گفت: «گفتم درباره چه صحبت می‌کنید؟ ما ۹۰۰ هزار ژنوم را توالی‌یابی کرده‌ایم. او باور نمی‌کرد. گفت فکر نمی‌کرد چنین چیزی وجود داشته باشد. به‌نظر من جهان نمی‌تواند سرعت توسعه امارات و ابوظبی را درک کند.»
او این سرعت را نه به M42، بلکه به نهادی نسبت می‌دهد که زمینه آن را فراهم کرده است.
مولاواسیلیس گفت: «ما فقط ارائه‌دهنده خدمات نیستیم؛ ما دارایی‌های ملی امارات هستیم. اداره بهداشت، تنظیم‌گری آینده‌نگر است و نحوه پیشبرد دستور کار سلامت آینده از سوی این اداره، فوق‌العاده است. این نهاد به شرکت‌هایی مانند M42 اجازه می‌دهد مرزهای ممکن را جابه‌جا کنند. اعتبار اصلی به آنجا تعلق دارد.»
یک پلتفرم سلامت روان در حال توسعه است و ادغام ابزارهای پوشیدنی نیز در برنامه قرار دارد.
هوش مصنوعی عامل‌محور هم‌اکنون در مدیریت بیماری‌های مزمن با شدت پایین‌تر، مانند بیماری مزمن کلیه، تحت نظارت پزشک و با مجوز اداره بهداشت کمک می‌کند.
مولاواسیلیس سال ۲۰۲۷ را زمانی می‌داند که جایگاه ابوظبی به‌عنوان یک مرکز جهانی سلامت تثبیت خواهد شد؛ هم‌زمان با شتاب گرفتن حضور شرکت‌های زیست‌فناوری و داروسازی در این امارت.
او با ۳۲ سال سابقه در این حوزه و تجربه مستقیم در ۳۰ کشور، این مقایسه را ساده مطرح نمی‌کند.
مولاواسیلیس گفت: «هیچ نظام دیگری روی کره زمین مانند ابوظبی وجود ندارد. فکر می‌کنم آنچه در سال ۲۰۲۷ به‌عنوان یک اکوسیستم معرفی خواهیم کرد، تأیید خواهد کرد که ابوظبی یک مرکز جهانی مراقبت‌های سلامت است.»
