کشورهای تولیدکننده نفت حاشیه خلیج فارس با در اختیار گرفتن شبکه‌ای متشکل از نزدیک به ۲۳۰ نفتکش، مسیر تازه‌ای برای حفظ و افزایش صادرات نفت از تنگه هرمز ایجاد کرده‌اند. این کشتی‌ها با خاموش‌کردن سامانه‌های موقعیت‌یابی از مسیر جنوبی تنگه عبور می‌کنند و بخش بزرگی از محموله‌های خود را در آب‌های نزدیک امارات و عمان به نفتکش‌های دیگر انتقال می‌دهند. هم‌زمان، برآوردها نشان می‌دهد میزان بارگیری نفت خام غیرایرانی از پایانه‌های غرب تنگه هرمز در اکتبر به حدود ۱۱ میلیون بشکه در روز رسیده که بیش از هفت برابر ماه مه است.

به گزارش شرکت اطلاعات دریایی «ویندوارد» (Windward) در روز چهارشنبه ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، این شبکه که «ناوگان تاریک عربی» نام گرفته، از نفتکش‌های تحت مالکیت، مدیریت، اجاره یا کنترل شرکت‌های ملی نفت کشورهای خلیج فارس و بازوهای تجاری و کشتیرانی آن‌ها تشکیل شده است. این سازوکار با هدف کاهش وابستگی به بازار اجاره روزانه نفتکش‌ها و حفظ صادرات در شرایط تهدیدهای امنیتی تنگه هرمز شکل گرفته است.

حدود ۸۰ درصد این ناوگان را نفتکش‌های غول‌پیکر حمل نفت خام (VLCC) تشکیل می‌دهند. این کشتی‌ها پس از بارگیری در پایانه‌های نفتی داخل خلیج فارس، عمدتاً با خاموش‌کردن سامانه شناسایی خودکار (AIS) و اغلب در تاریکی شب، از مسیر جنوبی تنگه هرمز در آب‌های عمان عبور می‌کنند. به گفته ویندوارد، این ترددها با پشتیبانی نظامی آمریکا انجام می‌شود.

نفتکش‌ها سپس در مناطق انتقال محموله میان کشتی‌ها در نزدیکی سواحل امارات و عمان، نفت خود را به شناورهای دیگر تحویل می‌دهند تا محموله‌ها راهی بازارهای جهانی شوند. به این ترتیب، آب‌های نزدیک امارات به یکی از حلقه‌های اصلی شبکه جدید صادرات نفت کشورهای خلیج فارس تبدیل شده‌اند.

بررسی داده‌های ویندوارد نشان می‌دهد ۷۰ درصد نفتکش‌های این ناوگان در سه ماه گذشته دست‌کم یک دوره خاموشی سامانه شناسایی داشته‌اند که میانگین مدت آن ۱۲ روز بوده است. حدود ۱۰ درصد نیز بیش از چهار هفته از دید سامانه‌های ردیابی متعارف خارج شده‌اند. ویندوارد این رفتار را عمدتاً اقدامی امنیتی برای کاهش خطر شناسایی و حمله می‌داند و تأکید دارد که خاموش‌کردن سامانه موقعیت‌یابی لزوماً نشانه فعالیت غیرقانونی نیست.

image-29.png

یکی از مهم‌ترین بازیگران این شبکه، یک شرکت بزرگ نفتکش‌رانی کره‌جنوبی است که ناوگانی متشکل از بیش از ۱۰۰ کشتی در اختیار دارد و حدود ۷۰ درصد آن‌ها در شبکه جدید فعالیت می‌کنند. نفتکش‌های این شرکت نزدیک به ۳۰ درصد کل ناوگان ۲۳۰ فروندی را تشکیل می‌دهند و آن را به بزرگ‌ترین گرداننده این شبکه تبدیل کرده‌اند.

بر اساس اطلاعات ویندوارد، مالکیت ذی‌نفع نهایی ۳۶ درصد کشتی‌های این ناوگان در اختیار شرکت‌های ملی نفت کشورهای خلیج فارس است. همچنین ۴۰ درصد شناورها با پرچم لیبریا و ۱۱ درصد با پرچم جزایر مارشال تردد می‌کنند.

طبق آمار اولیه شرکت تحلیل بازار نفت «ورتکسا» (Vortexa)، میزان بارگیری نفت خام غیرایرانی از پایانه‌های غرب تنگه هرمز در اکتبر به حدود ۱۱ میلیون بشکه در روز رسیده است. این رقم در ماه مه، هم‌زمان با آغاز استفاده گسترده کشورهای خلیج فارس از مسیر جنوبی، تنها ۱٫۵۶ میلیون بشکه در روز بود. با وجود این افزایش چشمگیر، حجم کنونی همچنان از سطح حدود ۱۴٫۵ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ پایین‌تر است.

گسترش این شبکه هزینه‌های قابل‌توجهی نیز به حمل‌ونقل جهانی نفت تحمیل کرده است. ویندوارد برآورد می‌کند که عملیات این ناوگان در هر زمان حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد ظرفیت جهانی نفتکش‌های غول‌پیکر را درگیر کرده است. همچنین ۱۵ درصد کشتی‌های این شبکه طی سه ماه گذشته تغییر مالکیت ثبت‌شده داشته‌اند و یکی از شرکت‌های ملی کشتیرانی منطقه نزدیک به دو میلیارد دلار برای خرید نفتکش هزینه کرده است.

به ارزیابی ویندوارد، شکل‌گیری این شبکه یکی از بزرگ‌ترین تغییرات در مدیریت حمل‌ونقل نفت کشورهای خلیج فارس از زمان جنگ نفتکش‌ها در دهه ۱۹۸۰ به شمار می‌رود. این تغییر نشان می‌دهد کشورهای منطقه برای حفظ صادرات نفت، به‌جای تکیه صرف بر شرکت‌های خصوصی کشتیرانی، به سمت کنترل مستقیم ظرفیت حمل‌ونقل و استفاده از مسیرهای دریایی پرهزینه اما قابل‌مدیریت حرکت کرده‌اند.